دسترسی آزاد

تمام چیزهایی که باید در رابطه با دسترسی آزاد بدانید

دسترسی آزاد (open access) نوعی مدل انتشار است که دسترسی نامحدود آنلاین به انتشار‌های تحقیقی فراهم می‌کند. در سال‌های اخیر این صنعت رشد بسیار خوبی داشته است، چند روز پیش بود که ناسا از پایگاه دسترسی آزاد پاب‌ اسپیس را رونمایی کرد، در ماه می امسال نیز اتحادیه اروپا توافقی برای دسترسی ساز ساختن منابع تحقیقی اروپایی تا سال ۲۰۲۰ امضا کرد، همه این‌ها خبر خوبی برای صنعت دسترسی آزاد است.

در این نوشته و نوشته‌های بعدی سعی می‌شود اطلاعات کاملی در رابطه با دسترسی آزاد ارائه شود.

این صفحه حاوی اطلاعات زیر است:

  • دسترسی آزاد چیست؟
  • دلایل انتخاب دسترسی آزاد
  • چگونه اثرتان را به شکل دسترسی آزاد منتشر کنید.
  • چگونه اثرتان در پایگاه‌های دسترسی آزاد آرشیو کنید.
  • چگونگی موافقت با خط مشی دسترسی آزاد

قاعده‌های اصلی

دسترسی آزاد روی دسترسی و استفاده نامحدود از انتشار‌های تحقیقی تاکید دارد. قاعده‌های اصلی دسترسی آزاد عبارتند از:

  • ایجاد دسترسی آنلاین افراد به انتشارهای تحقیقی بدون هیچ محدودیتی
  • کاربران حق خواندن، دانلود، کپی، توزیع، چاپ، اشتراک گذاری و استفاده برای تولید اثر دیگری داشته باشند.
  • مولف حق استفاده مجدد از منابعش را داشته باشد.

دسترسی آزاد به دو شکل آرشیو می‌شود:

  1. طلایی – انتشار دسترسی آزاد: انتشاز ژورنال، کتاب یا مقاله آزاد در ژورنال‌های رسمی که تضمین دهد دسترسی به نسخه نهایی به شکل دسترسی آزاد باشد، معمولا مجوز استفاده مجدد نیز داده می‌شود.
  2. سبز – آرشیو دسترسی آزاد: پیشنهاد برا اینکه انتشارهای داوری شده منتشر نشده در آرشیو‌های دسترسی آزاد در دسترس باشند.

انتخاب دسترسی آزاد

انتخاب دسترسی آزاد برای شما به عنوان یک محقق می‌‌تواند فواید زیادی داشته باشد.

  • نفوذ: مطالعه‌ها نشان می‌دهند که انتشارهای دسترسی آزاد بیشتر از دیگر مقاله‌ها دانلود، خوانده و استناد می‌شوند.
  • همکاری: در پروژه با محققان از موسسه‌ها و کشورهای مختلف، دسترسی آزاد تضمین می‌کند که همه‌ اعضای پروژه دسترسی یکسانی به نتایج خروجی داشته باشیند.
  • انتشار سریع: مقاله‌های دسترسی آزاد تنها به شکل الکترونیکی هستند، بنابراین سریع‌تر از دیگر مقاله‌ها منتشر می‌شوند. به علاوه آرشیو کردن آنلاین می‌تواند تضمین کند که نسخه‌ اولیه مقاله‌ها بسیار سریع در حوزه‌ موضوعی که نیاز به انتشار سریع تحقیق دارد منتشر شود.
  • حق نشر صاحب اثر: مولفان حقوق استفاده مجدد از اثرشان را دارند، و به دیگران نیز حق استفاده مجدد را می‌دهد.

همچنین انتخاب دسترسی آزاد برای کاربران، موسسه‌های تحقیق و جامعه فایده‌هایی دارد:

  1. دسترس پذیری: هر شخصی می‌تواند انتشار‌های دسترسی آزاد را بخواند و استفاده کند. در سیستم نشر امروزی این مورد همیشه وجود ندارد، اغلب تنها دانشجویان و محققان وابسته به سازمان هستند که قبول می‌کنند هزینه اشتراک برای دسترسی به آخرین تحقیق‌ها بپردازند.
  2. دموکراتیک: یکی از قواعد مهم جامعه دموکراتیک دسترسی برابر به دانش است. دولت به وسیله مالیاتی که از شهروندان می‌گیرید و درآمد‌های دیگری که دارد بودجه‌ای برای دسترسی عموم به تحقیق‌ها اختصاص می‌دهد. این تنها دلیل منظقی  برای دسترسی آسان عموم به نتایج تحقیق‌ها است.
  3. حقوق کامل استفاده مجدد: کارهای علمی دسترسی آزاد، مجاز هستند که دوباره استفاده شوند. این قابلیت همکاری بین محققان برای ساخت ابزار جدید و تعمیم دانش جدید از تحقیق‌ موجود آسان می‌کند.
  4. دانش جدید: کشف دانش علمی در این شیوه سریعتر اتفاق می‌افتد.
  5. آرشیو آنلاین: انتشار‌های دسترسی آزاد می‌تواند به مدت طولانی در موسسه‌های آرشیوی دسترسی آزاد آرشیو شوند.
  6. پدیداری: موسسه‌های تحقیقی می‌توانند نتایج تحقیقی کاربران داخلی و خارجی را بر صفحه وب و سیستم‌‌های تحقیقی‌شان ببینند.

معمای سخت: انتخاب دسترسی آزاد

به تازگی شغلی در گروه پروژه تحقیقاتی دانشگاه به دست آوردید، امیدوارید پروژه تحقیقی اخیر به جایگاه ثابت‌تان در دانشگاه کمک کند. آیا دسترسی آزاد گزینه مناسبی برای انتشار مقاله شما است؟

شما عنصری از پروژه در گروه تحقیقی تانزانیا هستید، و می‌دانید که تحقیق‌ شما سود بسیار زیادی برای کشورهای آفریقایی دارد. اکنون می‌خواهید اولین مقاله از این پزوژه را منتشر کنید.  ژورنالی که سرپرست شما برای انتشار مقاله در آن پیشنهاد داده، ضریب تاثیر بالایی دارد و به موسسه شما از طریق سیستم شمارش انتشارهای تحقیقی، پول پرداخت می‌کند. با این حال، ناشر می‌خواهد همه حقوق مقاله برای همیشه به آنها واگذار شود. این ژورنال مبتنی بر دسترسی اشتراکی است، یعنی اینکه موسسه‌هایی که نمی‌توانند برای اشتراک این ژورنال هزینه پرداخت کنند، محققان‌شان نمی‌توانند به این مقاله دسترسی داشته باشند.

یکی از مخاطبان تحقیق‌تان در تانزانیا از شما می‌خواهد اگر می‌توانید مقاله‌تان را در ژورنال دسترسی آزاد منتشر کنید. این ژورنال دسترسی آزاد، ژورنال جدیدی است که هنوز ضریب تاثیری دریافت نکرده است، اما اجازه می‌دهد حقوق نشر شما حفظ شود، و کاربران سراسر دنیا دسترسی نامحدود به آن داشته باشند. هزینیه انتشار در این ژورنال دسترسی آزاد ۱۲۰۰ دلار آمریکا است.

در این مثال: شما چه کار می‌کنید؟ آیا ژورنال اشتراکی با ضریب تاثیر بالا انتخاب می‌کنید یا این ژورنال دسترسی آزاد؟ انتخاب شما چه برتری‌هایی دارد؟

انتشار دسترسی آزاد

انتشار دسترسی آزاد به خوانندگان دسترسی نامحدود به مقاله یا کتاب منتشر شده می‌دهد. این اثر مجاز به استفاده مجدد است. به جای پرداخت هزینه برای دسترسی اشتراکی، در این روش هزینه‌‌ای به عنوان هزینه پردازش مقاله از مولف گرفته می‌شود.

دو نوع ژورنال‌های دسترسی آزاد وجود دارد:

تنها دسترسی آزاد: همه محتوای این نوع ژورنال‌ها آزادانه در دسترس هستند.

دسترسی آزاد ترکیبی: مولفان برای دسترسی آزاد ساختن اثرشان در ژورنال سنتی هزینه اضافی پرداخت می‌کنند.

کتاب‌های دسترسی آزاد

بحث در مورد انتشار دسترسی آزاد بیشتر در مورد مقاله‌های ژورنال‌هاست، اما چرا دسترسی آزاد برای کتاب‌ها به  مانند ژورنال‌ها وجود ندارد؟ اگرچه دسترسی آزاد در زمینه انتشار ژورنال‌ها به سرعت رشد کرده است، تعداد ناشرانی که کتاب‌های دسترسی آزاد ارائه می‌دهند نیز در حال افزایش هستند.

مقاله‌های دسترسی آزاد می‌تواند به شکل‌های زیر باشد:

  • مانند هر مقاله دیگری داوری شده هستند.
  • مقاله‌های دسترسی آزاد مانند هر مقاله دیگری  طرح بندی، غلط‌گیری و برندسازی شده و شامل اطلاعات متا هستند.
  • مانند هر مقاله‌ دیگری استناد‌ به این مقاله‌ها و یا درون این مقاله‌ها توسط سیستم‌های تحقیقی بین‌المللی شمرده می‌شود.
  • بر خلاف دیگر مقاله‌ها این مقاله‌ها مجوز استفاده آزاد دارند.
  • بر خلاف دیگر مقاله‌ها، مقاله‌های دسترسی آزاد در دسترس هر شخصی است. مقاله‌های دیگر دسترسی‌شان محدود به پرداخت اشتراک است.
  • این مقاله‌ها ممکن است بدون گرفتن هزینه یا دریافت هزینه پردازش مقاله از مولف منتشر می‌شوند.

گام به گام تا نشر دسترسی آزاد

  1. آیا موسسه یا حامی مالی شما از شما می‌خواهد که اثرتان به صورت دسترسی آزاد قرار دهید؟ اگر چنین است، چه خط مشی‌های اعمال می‌شود؟
  2. از اینکه چقدر بودجه در دست دارید آگاه باشید و هزینه انتشار دسترسی آزاد را محاسبه کنید.
  3. ژورنال‌های دسترسی آزاد حوزه موضوعی‌تان را پیدا کنید. می‌توانید از نشریه‌های دسترسی آزاد نگارش برای این‌ کار استفاده کنید.
  4. اگر انتخاب ژورنالی معتبر در زمینه تحقیق شما مهم است، ژورنال دسترسی آزاد با ضریب تاثیر بالا، یا ژورنالی که در سیستم رتبه‌بندی ملی محاسبه شده است انتخاب کنید.
  5. بررسی کنید که آیا این ژورنال هزینه پردازش مقاله (APC) دارد- اگر دارد، آیا موسسه، حامی مالی یا پروژه از شما برای پشتیبانی می‌کند؟ بعضی ژورنال‌ها از گرفتن هزینه از مولفان کشور‌های کم درآمد چشم پوشی می‌کنند.
  6. اگر ژورنال دسترسی آزادی درون حوزه تحقیق شما وجود ندارد، به دنبال انتشار دسترسی آزاد ترکیبی در ژورنال‌های ستنی باشید. هزینه پردازش مقاله برای دسترسی آزاد ساختن مقاله گرفته می‌شود. آیا موسسه حامی مالی یا پروژه برای پشتیبانی از شما این هزینه‌ را پرداخت می‌کند؟
  7. اگر انتشار دسترسی آزاد ممکن نبود، مقاله را در ژورنالی که اجازه آزشیو در آرشیو‌های دسترسی آزاد می‌دهد منتشر کنید. بیشتر ژورنال‌ها اجازه‌ می‌دهند، کپی داوری شده مقاله‌تان را آنلاین در دسترس قرار دهید.

دسترسی آزاد کجا منتشر می‌شود؟

فقط دسترسی آزاد: نشریه‌های دسترسی آزاد نگارش، در نگارش نشریه‌های دسترسی آزاد نمایه شده است هم اکنون می‌توانید نشریه‌های علمی رشته‌تان را بیابید.

دسترسی آزاد ترکیبی: بسیاری از ژورنال‌های سنتی گزینه‌ای برای انتشار تکی مقاله‌های دسترسی آزاد دارند. برای مثال می‌توان از آکسفورد اپن، اسپرینگر اُپن چویز، تایلر اند فرانسیس اُپن سلکت نام برد.

 

در نوشتار دیگری آرشیو‌های دسترسی آزاد، قوانین دسترسی آزاد و اطلاعات تکمیلی دیگر ارائه خواهد شد.

دیدگاه‌تان را بنویسید: