کویر لوت

کویر لوت، سرزمین افسانه‌ای داغ‌ترین نقطه زمین

در طول سال‌های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰، پزشک و ماجراجوی اتریشی، آلفونس گابریل روی افسون کویر لوت ایران پژوهش می‌کرد. گابریل با شتر بخش‌های خشک خاورمیانه، پاکستان و افغانستان مانند دشت ناامید و دشت مارگو را در نوردیده و نقشه‌برداری کرده است که کمی جرأت می‌خواهد . اما «یک توده گیج کننده‌ای از تپه‌های صعب العبور» مانع از کاوشش در کویر لوت شد. کویر لوت، دشتی با شن و ماسه‌ها و سنگ‌های خارق‌العاده که گفته می‌شود داغ‌ترین نقطه روی زمین است.

در فروردین ۱۳۱۶ گابریل با اینکه به سختی زنده مانده بود، بالاخره مرکز کویر لوت را فتح کرد. او تجاربش را یک سال بعد در گفتگویی مسحور کننده با انجمن سلطنتی جغرافیای لندن در میان گذاشت. اواخر بعد از ظهر، گابریل بیان می‌کند: «منظره تاریک شده‌ای زیر ابرهای قرمز … و سر و صدایی مانند غرش دریا شروع شد.» در طول شب طوفان شن خشمناک می‌وزید «برای چندین ساعت مضطرب، بی حرکت و درمانده روی زمین درازکش خوابیده بودیم» پس از آن انگار داستان‌های عجیب غریبی می‌دیدیم، درست هنگام قبل از طلوع خورشید که هوا سرد بود سراب‌هایی که بسیار واقعی به نظر می‌رسید مشاهده می‌شد. نزدیک به آخر هفته سوم این سفر، حتی شترها نیز بسیار تشنه بودند: «پاهایشان می‌لرزید؛ تند تند نفس می‌زدند، زانو می‌زدند، و گاهی اوقات روی زانوهایشان می‌خزیدند»

جذابیت این کویر خیلی‌ها را روانه خود می‌کند. در ماه گذشته کاروانی با ۵ خودرو بیابانی (اس‌یووی) شامل ۱۰ پژوهشگر و راهنماهایشان، همراه با دوربین‌ها، تجهیزات و صدها لیتر آب و سوخت راهی قلب لوت شدند. این کاوشگران مدرن از دانشمندان ایرانی داخل و خارج از کشور بودند که زیاد تصوری از چشم‌انداز عجیب و غریب و غیر معمول اکوسیستم آن نداشتند. حسین آخانی، زیست‌شناس گیاهی دانشگاه تهران می‌گوید: «بسیاری از محققان می‌پندارند که لوت آنقدر داغ و خشن است که هیچ حیاتی در آن وجود ندارد.» درون این بیابان منطقه وسیعی عاری از هر گونه پوشش گیاهی است، اما ماجراجویان و دانشمندانی که به لوت سفر می‌کنند حیوانات متنوعی از جمله حشرات، خزندگان و روباه‌های بیابانی را می‌بینند. اینکه چگونه این زنجیره غذایی در کنار هم بدون گیاهان وجود دارد هنوز یک معما است.

  • پژوهشگران همراه با راهنماهایشان از روستای شهداد در لبه غربی کویر لوت سفر به سوی قلب لوت آغاز کردند. در طول مسیر شب را زیر آسمان پر ستاره در چادر خوابیدند. بهمن ایزدی

وحشت‌ آور و احتمالا منحصر به فرد، پاسخی که می‌توان به این پدیده داد. چند سال پیش دانشمندان ایرانی روی پرندگان مرده ‌ای که مکررا در این بیابان دیده می‌شود شروع به پژوهش کردند. این‌ها پرندگان مهاجری هستند که به سمت لوت منحرف می‌شوند و پس از شکست از گرمای شدید آن، از آسمان افسانه‌ایش سقوط می‌کنند و شبکه غذایی لوت را تشکیل می‌دهند. در این سفر که به وسیله آخانی و بهمن ایزدی، رئیس موسسه غیرانتفاعی محیط زیست در شیراز و کاوشگر لوت، سازماندهی شده بود روی آزمون این ایده کار شد. همکاران هشدار دادند که این تیم در پاییز، درست بعد از گرمای تابستان، ممکن نیست موجودات زنده‌ای را بیابند. موجوداتی که از شدت گرما زیر زمین پنهان شده بودند یا برای فرار از گرما مهاجرت می‌کردند دیگر زمانی برای ریسک برگشت به این صحرا را نداشتند.

در عوض، این تیم با دیدن نشانه‌هایی از پرندگان مهاجر وجود یک اکوسیستم پر جنب و جوش که از این پرندگان تغذیه می‌کنند را تایید کرد. همچنین آنها منظره‌های بسیار خشکی را یافتند که چیزی که آن را دریای پنهان صدا می‌زنند پوشانده بودند: لایه کم عمق شگفت‌انگیزی از آب‌های زیر زمینی که همچنین ممکن است به زندگی موجود در کویر کمک کند.

بیابان لوت همچنین درس‌های کمتر نشاط بخشی حداقل برای کسانی که در مرز‌های نواحی خشک زندگی می‌کنند دارد. مدل‌های تغییرات آب و هوایی پیش‌بینی می‌کنند که افزایش دما در منطقه وسیعی از خاورمیانه که به طور طبیعی غیر قابل سکونت است در حال گسترش است. با افزایش دما این مناطق ممکن است مانند کویر لوت و مرکز خشن آن شوند.

پس از ریسک‌های پیش‌گامانه‌ گابریل، نوشته‌های علمی در رابطه با بیابان لوت پراکنده و اندک باقی ماند. یکی از نکاتی که حل و فصل شده است، اگرچه: گابریل اشاره می‌کند که جغرافیدان معاصر آلمانی گوستاو استراتیل زاور بیان می‌کند که «تا کنون گرمترین نقطه زمین فرض می‌شد که در حبشه، سند یا دره مرگ کالیفرنیا، آمریکا است، اما گرمترین نقطه زمین جنوب لوت است.» در ۱۳۸۴ یک تشعشع سنج مادون قرمز در ماهواره آکوا ناسا دمای زمین در نقطه‌ای از کویر لوت را ۷۰.۷ درجه سلسیوس اندازه‌‌گیری کرد، این مقدار بالاترین دمایی است که ماهواره‌ها از سطح زمین دریافت کردند. همچنین در اردیبهشت ۱۳۹۳ مرتضی جمالی، پالئواکولوژیست ایرانی موسسه مدیترانه دریایی و زمینی تنوع زیستی و بوم شناسی در مارسی فرانسه، همراه با همکارش جرئت‌مدارانه به مرکز کویر لوت رفت و یک دستگاه ضبط دما را در آن نقطه نصب کرد. در تجربه‌ای ارزشمند از آلفرد هیچکاک، گروهی از ملخ‌ها به این کویر فرستاده شد، آنها لاشه‌های پرندگان را خوردند، به جان هم افتادند و این پژوهشگران را نیز گاز می‌گرفتند. چند روز بعد جمالی در این رابطه گفت: «می‌توانم تصور کنم، که یک پژوهشگر تنها در اینجا می‌تواند به وسیله همین موجودات کشته شود.»

در مرداد، این دماسنج، ۳۰ سانتیمتر بالاتر از سطح سایه سلیندر چوبی قرار داشت، دمای ثبت شده ۶۱ درجه سلسیوس- ۴ درجه بالاتر از رکورد سایه رسمی ثبت شده در در مرگ در آمریکا- اعلام شد. جمالی می‌گوید: دسته‌ای از شن‌های سیاه که گرما جذب کرده‌اند، به همراه توپوگرافی که جنبش هوا را محدود می‌کند به توضیح این دمای آتشین کمک می‌کند.

در همان سال آخانی اولین سفرش را به لوت انجام داد. وی متخصصی در زمینه گیاهان نمک دوستی که در رسوخ‌های نمکی بعضی از نقاط بیابانی رشد می‌کنند است، لاشه‌های پرندگان توجهش را برانگیخت و از نقشی که ممکن است این لاشه‌ها در اکوسیستم این بیابان بازی کنند در شگفت بود. وی با حمایت بنیاد ملی علم ایران و موسسه مطالعات پیشرفت سعیدی در کاشان و دیگر موسسه‌ها، تیمی از متخصصی و دانشمندان از ایران و خارج از کشور را جمع کرد که ۵ سال بعد اطلاعات علمی ارزشمندی از این کویر به دست آوردند.

این تیم ماه گذشه سفری جدید از شهداد، روستایی در لبه غربی لوت به قلب کویر انجام دادند. در بعضی نواحی کلوت‌ها، قالب‌های صخره‌ای که باد آن را حجاری کرده است که ارتفاعش به چندین متر می‌رسد، از صحرا مثل قارچ جوانه زده‌اند. آخانی می‌گوید کلوت‌ها یادآور ویرانه شهر قدیمی است. یادگار آنچه که جمالی آن را «تاریخ زمین و هواشناسی پیچیده» می‌نامد، بعضی از آنها از ماسه سنگ‌ها ساخته شدند و بعضی دیگر از رسوب‌های نمکی دریاچه‌هایی ایجاد شده‌اند که بعضی از آنها چشم‌اندازی از ۱۰ میلیون سال پیش هستند. این توپوگرافی، غریب یا با شکوه، دلیل اصلی برای یونسکو بوده است که بیابان لوت را در فهرست میراث حهانی قرار دهد. در ۷۰۰ کیلومتری سفر، قبل از رسیدن به شرق بیابانی بم، از خاک و موجودات زنده ۳۷ مکان نمونه‌برداری کردند.

یک روز، این تیم پیاده به دره زبان مار رفتند. به وسیله ماهواره ابعاد این دره عمیق و باریک اندازه گرفته شده است، وسعت این دره چیزی حدود ۱۵ متر و ارتفاعش ۳۰ متر است و مانند زبان دوشاخه به نظر می‌رشد. امیر آقا کوچک، دانشمند ایرانی متخصص آب شناسی دانشگاه کالیفرنیا می‌گوید «متوجه صدای عجیبی از درون این دره شدم، صدای شکستن نرمی که از دیوارها بلند می‌شد. «او معتقد است که این صدا به دلیل انبساط سنگ‌ها است، در طول شب دمای این دره بسیار کم نزدیک به صفر درجه و در طول روز به حداکثر بالای ۴۰ درجه می‌رسد. «اینجا ایستادم و فقط دارم به آهنگ دلنوازش گوش می‌دهم.»

یا شاید یک صدای آژیر باشد: این دره باریک و عمیق تله مرگ است. محققان روی دیوارهای آن جای لاشه‌های ده‌ها پرنده مهاجر یافتند. آقا کوچک گفت: پرنده‌های مهاجر ممکن است سایه‌های این دیوارهای باریک و عمیق را پناه‌گاهی برایشان یافته‌اند، اما بدون آب سریع از بین رفتند. محمد قاسمی پور، پرنده شناس دانشگاه تربیت مدرس، لاشه‌های چند گونه از این پرنده‌ها را جمع آوری کرد. او می‌گوید: اینکه چرا این پرنده‌ها انجراف مرگ‌باری سوی این بیابان موجب شدند هنوز معما است. حتی بیرون از این دره لاشه‌های پرندگان فراوانی می‌توان یافت که بعضی از آنها به وسیله روباه‌ها دریده شده است. آقا کوچک می‌گوید: «فکر می‌کنم این‌ها منبع اصلی غذاهای روباه‌های اینجا هستند.»

لاشه‌های پرندگان همراه با حشرات حمایت از اکوسیستم حیوانات از جمله مارمولک (در سمت راست) و روباه (در سمت چپ) کمک می‌کند

حسین رجایی مسئول بخش حشرات و پروانه‌ها در موزه تاریخ طبیعی اشتوتگارت آلمان می‌گوید: حشرات نیز برای شبکه غذایی لوت ضروری هستند. این لقمه‌های کوچک که گاه روی گیاهان می‌نشینند و به وسیله عنکبوت‌ها، خزندگان و روباه‌ها خورده می‌شوند همراه با پرندگان نگون بخت مکمل غذایی برای جانداران لوت هستند. اکنون بعضی از آنها در قلب لوت زندگی می‌کنند. هنگامی که رجایی چراغ را در شب روشن کرد، از حشراتی که سوی چراغ می‌آمدند شگفت زده بود: «اینجا چه کار می‌کنند؟ چه می‌خورند؟» همچنین یافتن حشراتی در یکی از حوضچه‌های نمکی معماهای دیگر برایش به وجود آورد و همچنین این سوال که چطور ساکنان لوت آب جذب می‌کنند؟

پاسخ ممکن است زیر سطح خوابیده باشد. قبل از شروع سفر، آقا کوچک داده‌های ماهواره‌ای دریافتی از لوت را به دقت بررسی کرد. شگفت زده شد، امواج مایکروویو خارج شده از این منطقه نشان می‌داد که در برخی از بخش‌های داغ بیابان، خاک مرطوب است. گیج شد، آقا کوچک با همکارش مشورت کرد که خاک لوت آنقدر خشک است که امواج خارج شده از لایه‌های عمیق خاک و حتی سنگ‌ها رطوبتی را نشان نمی‌دهند، اما به اشتباه این امواج نشان می‌دهند که در لایه‌های کم عمق خاک رطوبت وجود دارد.

در ماه گذشته، در قلب صحرا، این تیم وارد دشتی صاف همچنان که تا دور دست پیدا بود شد. در فاصله کوتاهی که وارد این دشت شدند، یکی از ماشین‌ها چندین سانتیمتر خاک ترد را شکست و پایش در گل و لای گیر کرد. سپس یکی از ماشین‌های بیابانی (اس.یو.وی) چرخ گیر افتاده را بیرون آورد، آقا کوچک می‌گوید «شما می‌توانید واقعا آب را ببینید» جایی که لاستیک‌ها بودند. «باورش سخت است، اما این ناحیه واقعا، واقعا مرطوب است.»

او فکر می‌کند که این رطوبت از کوه‌های دور دست که دور تا دور این دشت حلقه زدند می‌آید. بارش‌های گاه گاه در بهار و اوایل پاییز که در این مناطق می‌آید به سرعت در این حوزه تخلیه می‌شوند. بر طبق راهنمایی‌های آنها، دیگر نواحی لوت نیز چنین ویژگی‌هایی دارند. آقا کوچک قصد دارد تا بعد از برگشت به دانشگاه، این دانش محلی به دست آمده را با داده‌های گرفته شده از ماهواره بررسی کند تا این دریای پنهان را بهتر نقشه یابی کند.

هیچ کسی در قلب لوت زندگی نمی‌کند. بعد از خشکسالی طولانی مدت ۶ ساله، آبادی‌های حاشیه کویر نیز عقب نشینی کرده‌اند. الفاتح الطاهر، مهندس محیط زیست موسسه تکنولوژی ماساچوست، انگلستان می‌گوید: این می‌تواند به عنوان گرمای جهانی تا وقتی که دمای تابستان رو به بالا است خبر از چنین سرنوشتی برای دیگر نواحی خاورمیانه داشته باشد.

در اواخر امسال، در ژورنال تغییرات آب و هوا نیچر، الطاهر و همکارش آب و هوای طبیعی غیر قابل سکونت را به عنوان یک شاخص گرما – دمای تنظیم شده برای رطوبت- بیش از ۳۵ درجه سلسیوس برای بیشتر از ۶ ساعت متوالی تعریف کردند. الطاهر می‌گوید: «ما در رابطه با شرایط بسیار شدید صحبت می‌کنیم، اگر شخصی در مکانی با این شرایط قرار بگیرد به احتمال زیاد خواهد مرد.»

در تابستان بعضی از مناطق خلیج فارس وضعیت‌شان از این وضعیت نیز شدیدتر می‌شود آنچنان که بدون تهویه کننده‌ها هوا (کولر و دیگر دستگاه‌های خنک کننده) تحملش غیر قابل ممکن است. اگر این وضعیت ادامه یابد مناطق غیر قابل سکونت نزدیک خلیج فارس از جمله مناطق خشک افزایش می‌یابد. آقا کوچک می‌گوید: «لوت آزمایشگاه خوبی برای مطالعه حالت شدید این وضعیت است.»

برای برسسی عمیق‌تر این پرسش‌ها، تیم آخانی قصد دارد در بهار امسال دوباره به کویر لوت برگردد. در میان دیگر چیزها، آنها ابزارهای پیشرفته برای اندازه گیری رطوبت خاک، دوربین‌های تله‌ای برای مطالعه دقیق بوم‌شناسی روباه بیابانی و دیگر موجودات خواهند آورد. آخانی می‌گوید، آنها امیدوارند بتوانند در سطح مولکولی به چگونگی سازگاری اشکال زندگی با گرمای بسیار شدید بپردازند. در ۲۰۱۸، آنها ممکن است باز در تابستان سفری به لوت داشته باشند.

آقا کوچک می‌گوید: «در برگشت احتمالا نیاز به یک پزشک داریم که باید سریع به ما اضافه شود.» «نمی‌توانم برای برگشت دوباره منتظر بمانم.»

منبع: ساینس

دیدگاه‌تان را بنویسید: